ب : نمونهء ديگرى كه اهل حديث به ظاهر آن تمسّك مىكردند ، آيهء الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى « 1 » بود . آنان به دليل بىتوجّهى به ساير آيات و نيز عدم بكارگيرى استدلال و تعقّل - كه خود ميراث ضديّت آنان با معتزله در طول سالهاى متمادى بود - به نوعى ظاهربينى شديد گرفتار شده بودند و از آنجا كه شمارى حديث در باب تشبيه در اختيار داشتند ، طبيعى بود كه اين قبيل آيات را مطابق آن احاديث تعبير كنند . اگر به ذيل آيه مذكور در تفسير برهان نگاه كنيم ، روايات فراوانى مىبينيم كه در تفسير آيه وارد شده كه بيشتر در پاسخ به پرسش اصحاب و يا اهل جدل مىباشد . « 2 » جهت‌گيرى اين احاديث ، همان « اثبات بلا تشبيه » بوده و مفاهيم موجود در آيه ، كنايه از علم و قدرت گرفته شده است . دربارهء اين آيه از امام كاظم عليه السّلام نيز پرسش شده و آن حضرت بدان پاسخ داده‌اند : عن الحسن بن راشد قال : سئل ابو الحسن موسى عليه السّلام عن معنى قول اللّه تعالى : « الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى » « 3 » فقال : استولى على ما دقّ و جلّ « 4 » آيهء مذكور كنايه از احاطهء خداوند بر تمام امور كوچك و بزرگ است . آشكار است كه اين تعبير در آيات محكمى آمده است كه محدوديت خداوند را انكار مىكند و اگر بنا باشد كه به ظاهر آيه تمسّك شود ، محدوديت خدا پذيرفته شده خواهد بود . ج - اهل حديث در مسأله جبر و اختيار ، جبرى مسلك بوده و اين انديشه ، افراطى در برابر تفريط معتزله بود . اعتقاد به جبر ، ريشه در جاهليت داشت ، چنان كه برخى از آيات قرآن از قول مشركان بدان اشاره كرده است . « 5 » به اعتقاد معتزله ، بعد از ظهور اسلام معاويه ، اعتقاد به جبر را شايع كرد . « 6 » ولى بنا به قراين و شواهدى چند ، تحت تأثير افكار جاهلى و نيز برخى از آراء يهوديان در معتقد ساختن برخى از مسلمانان از همان عصر اول به مسألهء جبر مؤثر بوده است .

--> ( 1 ) . طه : 5 ( 2 ) . تفسير البرهان ، ج 3 ، صص 43 - 44 ( 3 ) . طه : 5 ( 4 ) . الاحتجاج ، ج 2 ، ص 157 ؛ مسند الامام الكاظم ، ج 1 ، ص 262 ( 5 ) . نحل : 35 ( 6 ) . فضل الاعتزال ، ص 144 ؛ نك : بحوث مع اهل السنّة و السلفيه ، ص 53